از گیل گمش تا وال استریت: اقتصاد خیر و شر

از گیل گمش تا وال استریت: اقتصاد خیر و شر یکی از متفاوت‌ترین و فلسفی‌ترین کتاب‌های اقتصادی دهه‌های اخیر است. توماش زدلاچک، اقتصاددان اهل جمهوری چک، در این اثر تلاش می‌کند اقتصاد را از قالب خشکِ فرمول‌ها، نمودارها و مدل‌های ریاضی بیرون بیاورد و نشان دهد که اندیشهٔ اقتصادی از ابتدا با اخلاق، اسطوره، دین، فلسفه و تصور انسان از خیر و شر گره خورده بوده است. او مسیر شکل‌گیری مفاهیم اقتصادی را از حماسهٔ گیلگمش و عهد عتیق تا یونان باستان، مسیحیت، روشنگری و سرمایه‌داری مدرن دنبال می‌کند و استدلال می‌کند که اقتصاد هرگز یک علم کاملاً خنثی و بی‌طرف نبوده است. کتاب پس از انتشار در سال ۲۰۰۹ توجه گسترده‌ای در اروپا و آمریکا جلب کرد و به یکی از آثار مهم اقتصاد فلسفی معاصر تبدیل شد.

زدلاچک در بخش‌های مختلف کتاب، بسیاری از فرض‌های رایج اقتصاد مدرن را نقد می‌کند؛ به‌ویژه این ایده که انسان موجودی کاملاً عقلانی و سودمحور است. او نشان می‌دهد که حتی نظریه‌های اقتصادی مدرن نیز بر پایهٔ باورهای اخلاقی و فرهنگی شکل گرفته‌اند، هرچند اغلب تلاش می‌کنند خود را علمی و خالی از ارزش‌گذاری نشان دهند. نویسنده به سراغ متفکرانی مثل آدام اسمیت، دکارت، نیچه و کینز می‌رود و توضیح می‌دهد که مفاهیمی مانند رشد بی‌پایان، مصرف، رقابت و رفاه، فقط پدیده‌های اقتصادی نیستند بلکه ریشه در نگاه انسان به زندگی و معنا دارند. یکی از محورهای مهم کتاب، نقد وسواس تمدن مدرن نسبت به رشد دائمی اقتصادی است؛ زدلاچک معتقد است جامعهٔ معاصر گاهی رشد را به هدفی مقدس تبدیل کرده، بدون آن‌که دربارهٔ پیامدهای انسانی و اخلاقی آن پرسش کند.

اهمیت از گیل گمش تا وال استریت: اقتصاد خیر و شر در این است که مرز میان اقتصاد، فلسفه و الهیات را از بین می‌برد و اقتصاد را دوباره به مسئله‌ای انسانی تبدیل می‌کند. برخلاف بسیاری از کتاب‌های اقتصادی که صرفاً بر داده‌ها و تحلیل‌های فنی تمرکز دارند، این اثر از خواننده می‌خواهد دربارهٔ معنای ثروت، مصرف، پیشرفت و حتی خوشبختی فکر کند. نثر کتاب ترکیبی از تحلیل دانشگاهی، روایت تاریخی و تأمل فلسفی است و به همین دلیل هم برای اقتصاددانان جذاب است و هم برای خوانندگان عمومی. زدلاچک در نهایت این پرسش را مطرح می‌کند که شاید بحران‌های اقتصادی مدرن فقط نتیجهٔ اشتباهات مالی نباشند، بلکه نشانه‌ای از بحران عمیق‌ترِ معنا، اخلاق و تصور انسان از زندگی باشند.