شاهرخ مسکوب در سال‌های ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۳ در ایران و از ۱۳۵۸ به بعد در فرانسه، به هنگام خواندن شاهنامه و در حاشیۀ آن یادداشت‌هایی را از حس و نظر و تأثر آنی‌خود در مواجهه با متن می‌نویسد. او کار فردوسی را نه بازگویی منظوم خدای‌نامک و اساطير ازیادرفتۀ تاریخ و افسانه، بلکه «از سویی یافتن معنای درونی و ناخودآگاه تاریخ انسان و جهان» و «از سوی دیگر بازنمود آن در سخنی که آیینۀ درست‌نمای زیبایی‌ است» می‌داند. نوشته‌های مسکوب در میان آثار پدیدآمده دربارۀ شاهنامه تمایزی آشکار دارد. او سعی می‌کند بر پایۀ تجربه‌های فردی و اجتماعی خود تصویری معاصر از فردوسی و تصویری کهن‌الگویی از دردهای کنونی به دست دهد و شناخت گذشته را با امروز، و شناخت امروز را با گـذشـتـه قـوام بـخـشـد.

زبان حال هر چند برای پارسی‌زبانان تعبیری است آشنا اما برخلاف باور بسیاری، علاوه بر انسان، حیوان و نبات، افلاک و فرشتگان، عرش و کرسی، بهشت و دوزخ، مرده و گور، شب و روز، خاک و آب و باد و آتش، درخت و گل و میوه و سنگ و کوه، عشق و علم و عدل و دولت و بخت، زلف و چشم و گوش و ابرو، باده و بنگ، شطرنج و نرد، نی و طنبور و دف همه می‌توانند به زبان حال سخن بگویند. استفاده از زبان حال در واقع نوعی هنرنمایی شاعرانه و شگردی ادبی است، و این نوع شگرد در ادبیات جهان، از جمله ادبیات پارسی، بسیار رایج بوده و نویسندگان و شاعران با استفاده از آن گونه‌های ادبی مختلف خلق کرده‌اند. خصوصیت همهٔ این گونه‌ها این است که همه جنبۀ ادبی و خیالی دارند و سخنانی که در آنها آمده است به زبان حال است نه قال. بررسی انواع و اقسام مطالب زبان حالی در آثار نظم و نثر پارسی کاری است که در کتاب حاضر به عهده گرفته شده است.

زبانشناسی تاریخی «علم» است و مانند هر یک از علوم دیگر، هدف و غرض اصلی آن کشف روابط علت و معلولی میان یک سلسله از امور است و فایده و نتیجۀ عملی در وهلۀ اول منظور نیست. اما این فایده و نتیجه خودبه‌خود حاصل می‌شود، یعنی بر اثر دریافتن چگونگی تحول زبان‌های ایرانی بسیاری از مسائل مربوط به قواعد فارسی امروز را می‌توان درست و روشن باز شناخت و از خطاهایی که در این تحقیق بر اثر عدم توجه به سوابق امر پیش می‌آید پرهیز کرد.