دستهبندیهای موضوعی

فریدون آدمیت تاریخنگار و پژوهشگر برجستۀ ایرانی بود که بیشتر با مطالعاتش دربارۀ تاریخ قاجار، اندیشۀ مشروطه و جریانهای فکری ایران جدید شناخته میشود. کتاب «ایران و همسایگانش» در اصل پژوهش دانشگاهی او در حوزۀ تاریخ دیپلماسی است و روابط ایران با بریتانیا، عثمانی و روسیه را در دورهای حساس پس از جنگهای ایران و روس بررسی میکند. این اثر نشان میدهد که ایران در آغاز قرن نوزدهم چگونه میان فشار قدرتهای بزرگ، ضعف ساختار دولت قاجار و تلاش برای حفظ استقلال سیاسی گرفتار شده بود. آدمیت در تاریخنگاری خود به نقش اندیشه، سیاست، دیپلماسی و کنش افراد توجه ویژه داشت و میکوشید تاریخ ایران را با نگاهی تحلیلی، انتقادی و مبتنی بر سند توضیح دهد. اهمیت او در این است که تاریخ را فقط روایت رویدادها نمیدید، بلکه آن را میدان شکلگیری فکر، قدرت و بحرانهای جامعۀ ایرانی میدانست.
ایران و همسایگانش
650.000توماندورهٔ زمانی این بررسی (۱۸۳۰-۱۸۱۵) در تاریخ اخیر ایران اهمیت فوقالعادهای دارد. روسیه در جهت گسترش سلطهٔ خود بر قفقاز و این سوی رود ارس میکوشید، بریتانیا بهدنبال تفوق بر خلیج فارس بود، و ایران در آخرین نبردهای ازپیشباخته برای تأمین منافع خود جنگ و جدال میکرد. دههٔ سوم قرن نوزدهم شاهد تغییرات بنیادین در وضعیت قفقاز و دریای خزر و خلیج فارس بود، که هریک بهترتیب تبدیل شده بودند به استانی از روسیه، دریاچهای در تملّک روسیه، و آخرین مورد، در عمل، دریایی تحت سلطهٔ بریتانیا. بهعلاوه، در آن دورهٔ زمانی رقابت ایران و ترکیه برای آخرین بار به برخورد نظامی انجامید، و مهمتر اینکه نخستین تلاشها برای حل علل درگیریهای مکرر سابق صورت گرفت، که نتیجتاً مرحلهای جدید در روابط بین دو همسایه بر اساس تفاهم بیشتر آغاز شد؛ دورانی که ژئوپلتیک منطقه شکل گرفت و تأثیرش تا به امروز پابرجاست.