عنصرهای اندیشه

□ عنصرهای اندیشه

افراد کم‌اطلاع غالباً تصور می‌کنند که تفکر خلاقانه و تفکر نقادانه با یکدیگر تضاد دارند؛ تصور می‌کنند که اولی مبتنی بر نیروهای غیر عقلانی یا ناخودآگاه است و دومی مبتنی بر فرایندهای عقلانی و خودآگاه؛ اولی چیزی است که نمی‌توان آن را هدایت کرد و آموزش داد و دومی هدایت‌پذیر است. نمی‌توان گفت که این دیدگاه کاملاً غلط است، اما بهرۀ بسیار اندکی از حقیقت دارد.

جنبۀ خلاقانۀ تفکر دارای سویه‌هایی است که ما قادر به فهم کامل آن نیستیم. همین سخن دربارۀ صورت‌های مختلف جنبۀ نقادانۀ تفکر نیز صادق است. با این حال، راه‌هایی برای آموزش همزمان تفکر نقادانه و تفکر خلاقانه وجود دارد. برای انجام این کار، باید بر این اصطلاحات و کاربرد آنها در موقعیت‌های علمی و روزمره تمرکز کنیم، معنای محوری آنها را در نظر داشته باشیم، و سعی کنیم از همپوشانی‌هایشان و تأثیر متقابل این دو بر یکدیگر سر در بیاوریم. وقتی تفکر نقادانه و تفکر خلاقانه را به‌صورت درست و عمیق بفهمیم، درمی‌یابیم که این دو جدایی‌ناپذیر، به‌هم‌پیوسته، و یکپارچه‌اند.

برای آنکه زندگی پرثمری داشته باشیم، باید سنجه‌های فکری را در ذهن خودمان جا بیندازیم و از آنها برای ارزیابی اندیشیدن خودمان استفاده کنیم. همچنین، باید فرآورده‌هایی را که قرار است ارزیابی شوند ایجاد کنیم و این کاری است که از طریق کارهای خلاقانه ذهن انجام می‌شود. شکی نیست که ذهن انسان معناهای زیادی می‌آفریند؛ اما مسئله این است که آیا معناهای آفریده شده سودمند، خردمندانه، یا ژرف هستند. نیروی تخیل و نیروی عقل با هم کار می‌کنند و از هم جدایی‌ناپذیرند. بهترین کارکرد آنها هنگامی است که در کنار هم عمل کنند؛ مثل زمان راه رفتن که دو پای انسان همزمان و در کنار هم عمل می‌کنند.

«ماهیت و کارکردهای تفکر نقادانه و خلاقانه» تلاش می‌کند تا کلیشه‌های رایجی را بشکند که در رسانه‌ها از افراد خلاق و نقاد تصویر می‌شود. تصویری که در آن شخصی متفکر معمولاً دانشمندی است خل وضع که در عالمی دیگر سیر می‌کند و شخصیتی خودجوش و هیجانی دارد و سرچشمۀ اندیشه‌های نادر است و شخصی نقاد که فردی شکاک و ایرادگیر و منفی‌نگر و انعطاف‌ناپذیر است. در این کتاب ریچارد پُل و لیندا اِلدر به بررسی رابطۀ میان وجه خلاقانه و وجه نقادانۀ تفکر می‌پردازند و نشان می‌دهند که ذهن‌های بزرگ در نتیجۀ به‌کاگیری همزمان تفکر نقادانه و خلاقانه پدید آمده‌اند.

تحریریهٔ نشر نو

کتاب‌های مرتبط

اشتراک این مطلب

نظر (0)

نظری ثبت نشده است